نظريات سن‌توماس داكن ، در زمينهء طبيعى بودن اختلاف طبقاتى و لزوم حفظ حريم طبقاتى و مشروع بودن نابرابرى اقتصادى مردم ، در قرون بعد ، مورد تأييد و استفادهء محافظه - كاران قرار گرفت . داكن مانند ارسطو با رباخوارى موافقت نداشت ولى اخذ اجاره‌بها را تأييد مىكرد و معتقد بود كه با گذشت زمان « مورد اجاره » در معرض كاهش و خرابى قرار مىگيرد . بنابراين ، براى جبران اين وضع مستأجر بايد پولى به موجر بپردازد . « 1 » دورهء قرون وسطى كه از قرن پنجم پس از ميلاد آغاز مىشود ، عصر ركود و انحطاط بشمار مىرود . صاحبنظران اين دورهء طولانى هزار ساله را به دو بخش تقسيم مىكنند : بخش نخست ، كه از قرن پنجم تا دهم پس از ميلاد ادامه يافته ، با حملهء اقوام بربر كه از سرزمين ژرمنها و نواحى شمالى هم‌مرز آسيا به سوى امپراتورى روم روى آوردند ، آغاز گشت . هنوز مردم ايتاليا از لطمات اين حملهء وحشيانه كمر راست نكرده بودند كه با حمله‌اى از طرف ديگر ، يعنى حملهء اعراب از جنوب ، مواجه گرديدند . اعراب در حدود سال 732 در ناحيهء پواتيه « 2 » مستقر شدند . شك نيست كه اگر اعراب با مقاومتى روبرو نمىشدند ، ممكن بود اروپا نيز مسلمان شود ، و تازيان ، سكنهء اين قاره را نيز بتدريج ، در زير پرچم اسلام گرد آوردند ، و بدنبال آن ، مقررات مذهب اسلام نظير حجاب ، نماز ، روزه ، حج و جهاد و ديگر اصول و موازين اين آيين در اروپا راه يابد . به نظر عده‌اى از محققان غرب ، اگر اعراب پيروز مىشدند و اروپا مسلمان مىشد ، ملل غرب ، در مسير تاريخى جديدى قرار ميگرفتند . ولى مقاومت « شارل مارتل » در ناحيهء پواتيه ، به اين جريان پايان داد . با اين حال ، حملهء اعراب محدوديتهاى اقتصادى جديدى براى كشورهاى جنوبى و شرقى اروپا بوجود آورد . مناسبات تجارتى بين شرق و غرب با حملهء اعراب ، متوقف گرديد ، و آمدورفت كشتيهاى بازرگانان براى مدتى دراز غيرممكن شد . در نتيجهء ، فعاليتهاى اقتصادى كه در شهرها جريان داشت ، رونق خود را از دست داد و اقتصاد شهرى به اقتصاد بسته و محدود روستايى تبديل گرديد . و اين سير قهقرايى تا ظهور جنگهاى صليبى و تجديد مناسبات شرق و غرب ادامه يافت . در فاصلهء اين دو جريان تاريخى ، تحولات اقتصادى و اجتماعى عصر شارلمانى قابل توجه است . در اين دوره ، بار ديگر ، شكفتگى نسبى در اوضاع عمومى پديد آمد . وضع اقتصادى ، سياسى و ادارى رو به تحول و تغيير نهاد . تجارت و دادوستد ، نسبت به دوران گذشته ، بهتر شد . پول جديدى به نام ليره ( 5 / 1 كيلو نقره ) به جريان افتاد . بين شارلمانى و هارون الرشيد با اعزام سفرا و نمايندگان ، روابط دوستى برقرار شد . جنبش شهريگرى و نخستين نطفه‌هاى بورژوازى ، كه از بركت امنيت و ثبات نسبى در عهد شارلمانى بوجود آمده بود ، با حملهء نرمانها ، بار ديگر ، درهم ريخت . و اين تهاجم وحشيانه ، فئوداليته را جانى نو بخشيد . قدرتهاى محلى جاى حكومت مركزى را گرفتند . در نتيجهء حملهء نرمانها ، بار ديگر اقتصاد ، محدود و بسته شد و تحت تسلط صاحبان اراضى و حوزه‌هاى حكمروايى ( حوزهء فرمانروايى ارباب بزرگ و يا كليسا ) قرار گرفت و تابع سلسله مراتب گرديد . » « 3 »

--> ( 1 ) . ر ك : همان . ص 52 . ( 2 ) . Poitiers ( 3 ) . ر ك : تاريخ اقتصادى ( بررسى در روابط نهادهاى . . . ) ، پيشين . ص 19 - 18 .